Elke keer verbaast het je als je wat nauwkeuriger kijkt naar de gebouwde omgeving die ons omringt. De tijdsgeest is er volop te proeven, of we nu een vooroorlogse wijk, een zestiger jaren wijk of de ‘knusse’ wijken uit de tweede helft van de zeventiger en begin tachtiger jaren bekijken. Wat opvalt, is dat in al die perioden mensen met al hun kunnen gepoogd hebben een passend antwoord te geven voor de korte en lange termijn. Nu deze serie over de wijken uit de zeventiger en tachtiger jaren van de vorige eeuw is gestart en de blik wat nauwkeuriger op deze wijken gericht wordt, roept het toch in eerste instantie positieve gevoelens op. Ofschoon de stedenbouw en architectuur een duidelijke datum hebben, zijn er oplossingen bedacht, die nog steeds studie verdienen. Het zijn proefprojecten die al dertig jaar meegaan.
In de praktijk wordt er pas gekeken naar de projecten als er problemen zijn en dan zie je dat de actuele problemen de aanwezige kwaliteiten volledig overschaduwen. Dergelijke situaties hebben we met alle bouwperioden meegemaakt. In de zeventiger jaren van de vorige eeuw was er geen oog voor de waarde van het tuindorp/de tuinstad. Het was gedateerd. Nu wordt het bijna met monumentenhandschoenen benaderd. Hetzelfde lot overkwam de vijftiger en zestiger jaren wijk. Niet de intrinsieke waardes werden herkend, maar de problemen domineerden het denken. Dit zie je nu gebeuren met de bouw uit de zeventiger en tachtiger jaren uit de vorige eeuw, terwijl deze wijken over uitgeprobeerde concepten beschikken, die de moeite waard zijn. De serie artikelen over deze periode probeert dat al zoekende bloot te leggen.
Dit artikel richt zich op de stedenbouwkundige opzet van deze wijken, die ondersteund of begeleid worden door de architectuur. Aan de hand van twee voorbeelden zal gepoogd worden aan te geven dat er veel positieve lessen uit te trekken zijn en dat in de marges misschien bijstelling nodig is.

Grote percelen en parkeren op eigen terrein
In de koopsector is er sprake van relatief grote percelen in deze periode. Gemiddeld bedragen ze 200 m², terwijl in de voorafgaande periode de grootte niet veel meer was dan 100 m². Tegelijkertijd neemt het parkeren op eigen terrein een hoge vlucht. Globaal zijn hierbij twee principe oplossingen toegepast.
-          Garage of carport aan de voorzijde
-          Garages op het achterterrein. Ook aan de achterzijde worden de woningen ontsloten
In tegenstelling tot de zestiger jaren wordt de oplossing zo dicht mogelijk bij de individuele woning gebracht. Het parkeren aan de voorzijde, al of niet gecombineerd met garage en/of berging leidt ertoe dat het wonen op de achterzijde wordt gericht (het zogenaamde tuinkamerwonen).

Hofje of besloten straat
Hoewel het maar om twee voorbeelden gaat, zijn ze wel redelijk representatief voor de nieuwe ontwikkelingen de tweede helft van de zeventiger jaren van de vorige eeuw. Aan de ene kant werd er gezocht naar hofjes, die besloten waren en ’s avonds dienst deden als parkeerruimte en overdag ruimte boden aan spelen. Soms werd de ruimte enigszins verdiept gelegd. De algemene opvatting was dat overdag iedereen werkte die een auto bezat. Echter de werkelijkheid is structureel veranderd. Het gevolg is dat dergelijke hofjes bijna continu een parkeerplaats vormen. Een van de redenen is dat de garages niet voor de auto, maar als berging gebruikt worden. Als dat zo is, is het nodig door inrichting de twee gebruiksopties opnieuw ruimte te geven voor de dag en de nacht.
De ontwikkeling die erop volgde was, dat het parkeren opnieuw naar de achterzijde werd gebracht. Nu niet zoals in de periode daarvoor op een gemeenschappelijk terrein, maar juist zo privé mogelijk. Het resultaat was dat de straten ruimte konden bieden aan andere functies.
Door de introductie van de gebogen straten, waardoor een beslotenheid toenam, en het geheel een meer organische structuur suggereerde, werd de straat de buurthuiskamer voor overdag.
Het resultaat is dat de woonomgeving een grote mate van beslotenheid kent. Er is zelfs sprake van intimiteit. Op zich is dit zijn intrinsieke waarde. Maar ook hier geldt dat geleding en inrichting een eigentijdse vertaling behoeven.

De architectuur ondersteunt de stedenbouw
Doordat wij wijken ineens realiseren en op dit moment een stedenbouw met de erbij behorende beeldkwaliteit sturend is, leidt ertoe dat de architectuur de erin besloten tijdsgeest volgt. Dit geldt ook voor de architectuur in de twee voorbeelden. De nieuwe woontypen met parkeren aan de voorzijde leunt qua architectuur nog op de voorafgaande periode. Op het moment dat de buurten echt verwisseld worden door parkeren aan de achterzijde, krijgt de beeldvariatie de volledige ruimte binnen de context van het Nederlandse bouwen en de erbij behorende architectuur.
Hoe je het ook draait of keert, de Nederlandse bouw is vanaf 1945 altijd gebaseerd op het rijtje en de herhaling. De variatie is dan ook gebaseerd op het schuiven met deze bouwsteen. Niet de totale gevelwand is het sturend element, maar de  massa van de afzonderlijke woning. Natuurlijk zijn er ook voor deze perioden uitzonderingen te benoemen.

Terugblik bij de naar binnen gerichte woonerven
Misschien moeten we ons als gemeenschap minder druk maken over wat er nieuw gebouwd wordt. Het accent zou moeten liggen hoe we de bestaande wijken stedenbouwkundig en architectonisch kunnen versterken zonder te vervallen in paternalism, met oog voor de verduurzaming van de woningen (2). Dus hoe we ontwikkelingen, die de gemeenschappelijke kwaliteit voor ogen heeft, kunnen faciliteren. En daar heb je geen hoge priesters voor nodig, maar mensen die zoeken naar kwaliteit en draagvlak.

Bronnen
1)         De gegevens zijn verzameld in juni / juli 2011

1)     Gebaseerd op een steekproef van 43 woningen
2)     Gebaseerd op een steekproef van 73 woningen
2)         Zie artikel ‘Active House: woningen die meer geven dan nemen’, H. van Nunen en Yuri van Bergen, Kennisbank Bestaande Woningbouw, 18 juli 2011

Als bureau zijn we gedurende ruim dertig jaar bezig geweest om meer begrip te krijgen over wat de kwaliteit van het wonen inhoudt. Om dit handen en voeten te geven zijn er in de loop der tijd allerlei zaken ontwikkeld, die het begrip inhoud geven:

1. Enquêtes en gebruiksevaluaties om meer zicht te krijgen in hoe de gebruiker/bewoner de kwaliteit waardeert. Een belangrijke studie vormt onder andere ‘onderzoek naar gebruikskwaliteit van vier woningbouwprojecten’ uit 1988 en de tientallen enquêtes, die voor en (soms) na de renovaties onder bewoners zijn gehouden.
2. Het normenboek, waarin de woontechnische kwaliteit vastgelegd is en wat onder andere is vertaald naar de functionele ‘matjes’.
3. Beschouwingen over de ontwikkeling van de (woontechnische) kwaliteit in de afgelopen eeuw en de typering van de te onderscheiden perioden. Binnenkort verschijnt het essay ‘woningtypen als ordeningsprincipe’ (eind 2011/begin 2012)
4. Studies naar de toekomstige (ruimte) behoeften, die zijn vertaald in scenario’s en naar behoefte aan flexibiliteit.
5. Een reeks van artikelen en publicaties, die het thema van de woontechnische kwaliteit (mede) als onderwerp hebben, die onder andere ook recent zijn gepubliceerd op de blog www.bestaandewoningbouw.nl en www.bestaandewijk.nl (zie pdf hieronder)

In deze reader ‘De puzzelstukken van de woontechnische kwaliteit’ zijn enkele (deel-)publicaties opgenomen, die een beeld schetsen van deze zoektocht. Als u vragen heeft, kan u altijd contact opnemen met een van de samenstellers

De puzzelstukken van de woontechnische kwaliteit

De verandering in plattegrond, architectuur en massa
1.   Beukmaat wordt smaller. Hadden we in de jaren 60 nog woningen met een beukmaat van 6 meter. Vanaf de jaren 70 wordt de woningen steeds smaller. Deze varieert dan van 4 tot 6 meter. In de jaren zeventig wordt de oppervlakte van de begane grond kleiner. De reductie bedraagt gemiddeld ruim 10 à 20%.
2.   Bruikbare zolder met vaste trap en dakkapellen. Het grootste deel van de eengezinswoningen uit deze periode bestaat uit twee lagen en een kap waarbij deze kap bruikbaar is gemaakt door een vaste trap en dakramen/dakkapellen.
3.   Grote badkamer met tweede toilet. Wat opvalt is dat in de woningen vanaf de jaren 70 ruimte is voor een tweede toilet in de badkamer.
4.   Variatie in plaats keuken. Mede doordat de woningen steeds smaller worden verplaatst de keuken van achter de hal, zoals bij de doorzonwoningen, naar andere plaatsen op de begane grond. Vanaf de jaren 80 zien we de keuken in de meeste gevallen aan de voorzijde van de woning.
5.   Berging/garage/carport aan de voorzijde. Het straatbeeld van de woningen uit deze periode wordt vooral bepaald door de bergingen, garages en carports die aan de voorzijde van de woningen zijn geplaatst.
6.   Verspringingen. Er wordt veel gevarieerd in gevelrooilijnen. Kenmerkend is dat veel verspringingen in blokken voorkomen op stedenbouwkundig niet belangrijke assen of kruispunten. Ook op woningniveau zijn veel aanbouwen te zien in de vorm van een toegangshal die buiten de woning is aangebracht en erkers.
7.  Architectuur is resultaat van de plattegrond. De architectuur van de woningen van de jaren 70 en 80 is vrij traditioneel te noemen door het materiaalgebruik, baksteen, en door de verticaliteit. Vooral bij de woningen van de jaren 80 valt op dat in het gevelbeeld veel gevarieerd wordt in de hoogte van de borstwering.

Maarssen
In Maarssen zijn in 1974 de 524 eengezinswoningen van de wijk Bloemstede in één bouwstroom neergezet volgens het bouwsysteem Neduco. Er zijn drie verschillende typen woningen te onderscheiden. In de wijk overheersen de typen met de bergingen aan de voorkant.
Het smalste woningtype heeft een beukmaat van 4,2m en zijn 10,1m diep (bruto vloeroppervlakte van de begane grond is 42 m²) exclusief berging. Kenmerkend is dat de keuken aan de voorzijde ligt met een open trap in de woonkamer. De zolderverdieping is bereikbaar door middel van een vaste trap.
De wijk bestaat uit een stempelverkaveling. De stempels zijn gegroepeerd in zogenaamde clusters/eenheden. Binnen een cluster is een centraal parkeerplein waar omheen de woningen gegroepeerd zijn. De stempels zijn gelegen rondom een centrum met de voorzieningen. De wijk wordt vanuit één punt ontsloten door een ringweg. Dwars door het gebied loopt water met haaks daarop een fietspad wat onder de ringweg doorgaat.
Typerend voor de uitstraling van deze woningen zijn de gevels, die bestaan uit betonsteen en betonnen borstweringselementen. De gevelopeningen hebben per verdieping een eigen structuur. De betonnen platen en de grote dakvlakken moeten de samenhang erin brengen.  De vormvariatie is bijna het leitmotiv. Het resultaat is dat de verdeling van de kozijnen op de begane grond en de verdiepingen niet naar elkaar verwijzen. Tevens is de voorgevel weinig onderscheidend van de achtergevel door de plaats van de berging en doordat de ‘voortuin’ volledig bestraat is. In veel gevallen is er een auto geparkeerd.

Woerden
Het complex in Woerden omvat 92 identieke eengezinswoningen gebouwd in 1975 en is verdeeld over 11 woningblokken. De woningen zijn gelegen aan een autoluwe binnenstraat. In de straat overheerst het beeld van de bergingen aan de voorzijde en het grote hellende dakvlak aan deze zijde. Aan de achterzijde heeft de eerste verdieping een plat dak.
Het uiterlijk van de woningen wordt bepaald door de aluminium kozijnen en de kunststof rabatdelen als borstweringsstroken. Het steenachtige karakter wordt doorbroken door het gevarieerde beeld aan erfafscheidingen ter plaatse van de voortuinen.
De oppervlakte van de begane grond is 50 m² (exclusief berging), de beukmaat is 4,4m.
Vanuit de woonkamer is de verdieping middels een open trap te bereiken. De keuken is in het midden van de begane grond gelegen. De zolder is bereikbaar door middel van een vlizotrap.

In de jaren zeventig van de vorige eeuw zijn veelal de grootste gestapelde woningen gebouwd als galerijflat, die vervolgens ruim twintig jaar lang bijna nooit meer overtroffen zijn. Pas vanaf 2000 – met de opkomst van de meerkrachtige senioren en Yuppies – zijn de appartementen weer in grootte toegenomen (1). Globaal zijn er drie perioden te onderscheiden:
-  Tot en met 1975   :  De ‘aannemers’ galerij met lift;
-  1976 – 1999       :  Gestapeld wonen veelal zonder lift;
-  Vanaf 2000        :  De portiek met lift en soms een galerij.

De ‘aannemers’ galerij met lift
Het gebouwtype en product van de galerijflat ‘aannemers’ was een concept avant la lettre. Door een sterk doorgevoerde standaardisatie is in de periode 1965-1975 een zeer groot aantal galerijflats weggezet. Het specifieke maatwerk was uiterst beperkt. Het zijn veelal flatgebouwen met tien woonlagen en tien woningen of meer per galerij. De flats zijn nu nog bekend onder de naam van de oorspronkelijke bouwer (ERA, WILMA etc.). De gemiddelde inhoud van deze galerijflat is 280 kubieke meter of meer (2). Het waren oorspronkelijk de woningen voor middengroepen (c.v., comfort, lift, uitzicht etc.).

Gestapeld wonen veelal zonder lift
Vanaf 1975 vindt zowel in de uitbreidingswijken en in de stadsvernieuwingswijken een massale toepassing van de portiekflat plaats. Begin jaren tachtig verschijnt, vanwege de kleinschaligheid en de directe ontsluiting vanaf de straat, ook de boven-/benedenwoning weer op het toneel. In de periode tot 1990 weet dit gebouwtype een belangrijke plaats op de markt te verwerven en een (bijna) gelijkwaardige rol te vervullen als de traditionele portiekflat.
Gedurende deze gehele periode blijft de grootte van de woningen beperkt. Ze liggen beneden die van de galerijflats van rond 1970 en sluiten qua grootte eerder aan bij de portiekwoningen uit de jaren zestig. In die zin is de portiekwoning tussen 1960-2000 niet veel in ruimte toegenomen. Als we dit beseffen, kijken we heel anders aan tegen de toekomst van de flats uit de jaren zestig en hun grootte (3).

De portiek met lift en soms een galerij
In de jaren negentig wordt de lift meer gemeengoed, ook bij vier lagen en minder. De toegankelijkheid van woongebouw en woning staat vanaf 1990 bovenaan op de agenda. Na 2000 wordt ook de gemiddelde woning groter, mede vanwege de economische groei. Ook de vorm van het woongebouw verandert. De eenvoudige herhaling van een portiek wijzigt meer in de realisatie van meer autonome woongebouwen met portiekontsluiting.

Bronnen
1.  Onderzoek naar de gestapelde koopwoningen uit de periode 1970-2000 (mei, juni 2011, prijsklasse 150 duizend tot 250 duizend euro, gemiddeld 190 duizend euro).
2.  De grootte van de galerijflats uit de periode 1966-1973 was gemiddeld 280 m³ en varieerde van 250 tot 310 kubieke meter, exclusief balkon, galerij en rest van de gemeenschappelijke ruimten, BouwhulpGroep, inventarisatie galerijflats 1950-1975
3.  De portiekwoningen uit de jaren zestig (1960-1969) waren gemiddeld ~235 m³ (175 -205 m³), BouwhulpGroep, inventarisatie portiekflats 1950-1975

De verrassingen in de Nederlandse woningbouw zijn bescheiden. Het is een mengsel van modes/trends, terugkerende versobering door de beperking van de ruimte en de overheersende uniformiteit door de zich herhalende rijtjes. Het lijkt soms wel dat er een model Ford wordt gebouwd in afwisselende kleuren. In die zin is de tijdelijke knusheid van de jaren zeventig een uitzondering in de naoorlogse geschiedenis. De grote woningen en percelen, de verspringingen en de differentiatie, in combinatie met de toepassing van de grote dakvlakken, waren een poging de traditionele rijtjeswoning te doorbreken. Vervolgens is de draad van het rijtje weer opgepakt: ‘minder ruimte, meer van hetzelfde’.

Dakvorm als conjunctuurverschijnsel
De dakvorm van een eengezinswoning is een onderwerp dat sterk verbonden is met de architectonische conjunctuur. De waan van de tijd bepaalt de vorm. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw was het hellend dak, en dan vooral het zadeldak, bijna dominant aanwezig. Circa 90 procent van alle eengezinswoningen uit die periode zijn voorzien van een hellend dak. De ommekeer kwam in de jaren negentig, waarbij het platte dak een sterke rol is gaan spelen. Dit geldt zeker voor de Vinex-locaties. En nu, met de opkomst van de ‘retro-architectuur’, wordt het dak opnieuw gewaardeerd als architectonisch element en de ruimte eronder als extra leefruimte.
Voor de woningen uit de jaren zeventig en tachtig biedt deze dakvorm diverse extra gebruiksmogelijkheden, waarbij een unieke combinatie tussen ruimte, licht en energieopwekking gerealiseerd kan worden.

Smallere en kleinere percelen
Was de gemiddelde woning in de jaren zestig en zeventig nog 6 meter breed, in de erop volgende decennia is dit structureel gewijzigd. In de jaren tachtig is dit geleidelijk verkleind van gemiddeld 5,70 tot 5,40 meter eind jaren tachtig. In de daaropvolgende jaren is hier weinig aan veranderd. In de periode 1990-2000 is het op dit niveau gebleven. De laatste jaren worden de woningen gemiddeld weer iets breder, omdat het perceel kleiner wordt (gemiddeld zo’n 30 procent t.o.v. de jaren zeventig) en de tuin nog enige ruimtelijkheid moet bezitten (30 à 40 m²).
De plattegronden zijn door de dominantie van een beukmaat van 5,40 of 5,70 meter nog uniformer geworden. Veel smaken blijven er zo niet over.
Dus de jaren zeventig en tachtig onderscheiden zich nog door relatief ruime percelen (gemiddeld 180 m²).

Woninggrootte blijft beperkt
Het is altijd moeilijk de woninggrootte in z’n algemeenheid met elkaar te vergelijken. Het is van belang dat er een duidelijk marktsegment benoemd wordt. Bijvoorbeeld, de sociale huurwoning of de koopsector tot modaal plus. In dit geval bekijken we de ontwikkeling van de woninggrootte van de eengezinswoning in de koopsector (tot 250 duizend à 275 duizend euro, afhankelijk van de woningmarkt). Hieruit blijkt dat de woninggrootte na de dip van begin jaren tachtig nooit meer het niveau van de jaren zeventig heeft bereikt, zij blijft zelfs iets achter bij de jaren zestig. Dus in de loop der jaren hebben we niet alleen kleinere percelen, maar ook kleinere woningen gekregen. De woninggrootte blijft beperkt. We voegen dus nu al dertig jaar structureel woningen toe van dezelfde grootte.

De potenties van de jaren zeventig en tachtig
Zowel in de jaren zeventig als tachtig van de vorige eeuw bleef de schaal van het wonen intiem. Voor sommigen soms te intiem en werd dit verbonden met kneuterigheid. Maar door de relatief grote percelen, de grote woningen in de jaren zeventig en de beschutting van de woonerven, bezitten ze meer potentie dan op het eerste gezicht zou blijken. Het suburbane wonen is in deze wijken opnieuw te accentueren door te kiezen voor ruimte met eigenheid. In het komend artikel wordt dit thema verder uitgewerkt

Bronnen
(1) De cijfers betreffen de eengezinskoopwoningen, die in verschillende wijken in Nederland (Eindhoven, Tilburg, Breda, Utrecht) uit de periode 1970-2005 ca. 40 procent van het aanbod vormen (tussen ca. 170 duizend en ca. 275 duizend euro), afhankelijk van de woningmarkt. De prijzen in Tilburg en Breda liggen iets lager dan in Eindhoven en die in Utrecht iets hoger. Circa 300 woningen zijn geselecteerd en hiervan zijn de gegevens verzameld (verspreid over vier steden).
(2) De cijfers van de ontwikkeling van de woninggrootte zien er globaal als volgt uit voor de opeenvolgende vijfjarige periode:
-  1965-1969     :  351 m³ (index   88)
-  1970-1974     :  397 m³ (index 100)
-  1975-1979     :  377 m³ (index   95)
-  1980-1984     :  325 m³ (index   82)
-  1985-1989     :  347 m³ (index   87)
-  1990-1994     :  348 m³ (index   87)
-  1995-1999     :  342 m³ (index   86)
-  2000-2004     :  356 m³ (index   90)
(3) Zie eerdere artikelen over de jaren zeventig en tachtig:

1. Een zoektocht naar knusheid: de woningbouw uit de jaren zeventig en tachtig, 6 juni 2011
2. De grootste energiesprong ligt bij de particuliere woningbouw, 16 juni 2011
3. Ideeën achter het wonen in de jaren zeventig en tachtig

Terug kijken roept altijd veel discussies op, omdat niet iedereen dezelfde aspecten zal belichten en de motieven en de aanleidingen verschillend worden beoordeeld. Ze kleuren dus het verleden en de kleur is niet eenduidig. Het is daarom ook niet zinvol alleen terug te kijken als je iets over de huidige kwaliteit wilt zeggen, maar het gaat erom vooral de huidige fysieke structuur op zijn waarde te beoordelen.
Toch is het ondersteunend bij het ontwikkelen van het begrip motieven en aanleidingen te begrijpen, die in het verleden een rol hebben gespeeld. Zo heeft de opkomst van de breedplaatvloer ervoor gezorgd dat de overspanning ineens vergroot kon worden, terwijl de woningbreedte versmald werd. Echter de totale dichtheid (aantal woningen) werd niet groter. (1)

Ideeën om te verbeelden, een citaat uit 1971
Om een beeld van de gedachte rond 1970 weer te geven, is het misschien aardig te citeren uit een eigen project uit die tijd, getiteld ‘Experimentele woningbouw’. Als groep studenten werd getracht een visie op wonen te ontwikkelen, om die vervolgens te vertalen in plannen (2). En omdat we altijd kinderen van onze tijd zijn, weerspiegelen veelal de discussies, die op dat moment gevoerd worden, de tijdgeest en de heersende opvattingen. Hier volgt een deel van de inleiding van het projectverslag.

De stad moet twee ervaringen mogelijk maken, dat ze een omringende wereld is, die tot gemeenschap dwingt, en tegelijkertijd individuele vrijheid geeft en garandeert (Die Unwirklichkeit unserer Städte, A. Mitscherlich). Zoveel steden, zoveel mensen.
Bij het zoeken naar een moderne conceptie van de stad stuit men op de gecompliceerde structuur en het complexe samenspel der verschillende componenten. Het natuurlijke, pluriforme en dynamische karakter van de stad bepaalt haar innerlijke wezen. Bij het ontwerpen van een stad zal men zich moeten realiseren dat de elementen waaruit de stad is opgebouwd, op een ingewikkelde manier samenhangen en samenwerken en dat de relatie tussen twee elementen zich niet beperkt tot die twee, maar ook in relatie staan met andere elementen. Een stad is geen aaneenschakeling of opeenstapeling van functies, die automatisch resulteert in een natuurlijke en leefbare wereld.
Het eerste aspect is de integratie van de functies: wonen, werken, recreëren en dienst verlenen. Als men de stad verdeelt in gebieden met eenzelfde functie, waarbinnen de regelmatigheid domineert, zal dit resulteren in een monotonie en leiden tot een vervreemding bij het individu. Dit nu is een oorzaak van de verveling bij het individu, omdat men van nature behoefte heeft aan contrastervaring. Tevens ontkent men de grote betekenis van de vervlechting van deze natuurlijke levensfuncties voor het individu. De stad is dan een kunstmatig en opzettelijk gepland, gemanipuleerd object van de industriële massacivilisatie in plaats van een samenhangende structuur, waarbinnen de verschillende componenten tot een eenheid samenvloeien. Door de integratie van functies schept men bepaalde condities waardoor dit vermeden wordt en reduceert men de afstand tussen de plaatsen van de diverse individuele activiteiten.
Deze bereikbaarheid stelt de mens in staat om zonder de inspanning van een lange rit, en speciaal voor de ouder, zonder het verzuim in de opvoeding van de kinderen, deel te nemen aan meerdere maatschappelijke activiteiten. Een vervolg van de scheiding tussen het wonen en het werken kan zijn, dat rond het industrie-, werkgebied, althans in de omgeving ervan, alleen arbeiders komen te wonen, daar zij zich meestal op geringe afstand van hun werk vestigen. De scheiding tussen wonen en werken resulteert dan in een scheiding van sociale milieus.
De integratie van de functies impliceert niet automatisch de opheffing van de uniforme monotonie. Ook op kleinere schaal moet men proberen contrastervaring mogelijk te maken. Door de differentiatie in de plaatselijke omgeving, wat correspondeert met de differentiatie in hoogte en dichtheid, in woonomgeving, woonvormen en woningtypen, kan men een klimaat en een atmosfeer scheppen, waarin het individu zijn eigen identiteit kan terugvinden en zich kan ontplooien. (De differentiatie in woonvormen en woningtypen impliceert, dat binnen gebied een spreiding in leeftijdsgroepen en sociale milieus aanwezig is.)
Het sociale contact en de recreatiemogelijkheden staan in directe relatie met de plaats van het gemotoriseerde verkeer binnen de stad.
Verdere aspecten, die een nader onderzoek vereisen wil men tot een gefundeerde opvatting komen omtrent de essentie van de stad, zijn o.a. scheiding tussen stad en platteland, tussen cultuur en natuur, de noodzakelijke aanwezigheid van een stadskern, omdat dit de gerichtheid van het stadsleven mede bepaalt.

Een terugblik in thema’s
Als je de bovenstaande uiteenzetting wilt samenvatten, dan kun je stellen, dat de volgende thema’s uiteindelijk besproken zijn:

• Een stad of woonwijk is geen optelsom van functies, integratie is belangrijk. Zo niet, dan ontstaat er monotonie.

• Het belang van contrastering: differentiatie in functies, doelgroepen, dichtheid, woonomgevingen, woonvormen en woningtypen als basis voor identiteit.

• De relatie natuur en cultuur en de verhouding stad-platteland.
Het is mede in die context dat de woonerven zijn ontstaan en er gepoogd werd om een organische, naar binnen gerichte kleinschalige wereld vorm te geven. De straat moest weer tot leven komen en ruimte bieden aan spelende kinderen en sociaal contact. De orthogonale structuur werd verlaten en door de kronkelingen werd gegroeide structuur geopperd, met voortdurend wisselende beelden.

En nu, los van alle ideologieën en de oorspronkelijke thema’s, is het de kunst de eigenheid te ontdekken van de wijken en woningen uit de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw.

Bronnen
(1)    Dichtheid bouwperiode in Eindhoven:
         -  Vijftiger jaren wijken                             :  26 won/ha
         -  Zestiger jaren wijken                             :  27 won/ha
         -  Zeventiger/tachtiger jaren wijken      :  21 won/ha
         Dichtheid Haagse Beemden, Breda       :  28 won/ha).
         Het ligt dus tussen 20 en 30 won/ha landelijk.
         (Bron: BouwhulpGroep B.V., 2011)
(2)    De studie werd verricht in 1971 aan de TU/e te Eindhoven en op dat moment was het begrip experimentele woningbouw een item in het zoeken naar nieuwe, geëigende woonvormen als reactie op de massaliteit uit de voorafgaande periode.
(3)    Allerlei boeken en tijdschriften werden algemeen gelezen (‘Experimentele woningbouw’, Martin Liebregts e.a., Eindhoven, 1971) om tot ‘eigen’ opvattingen te komen. De tijdschriften PLAN en FORUM (uit het verleden) waren dergelijke documenten.
Een aantal auteurs werd destijds veel geraadpleegd: Jane Jacobs, Hans Paul Bahrdt, Alexander Mitscherlich, Richard Sennett, Christopher Alexander.